BioKontrol - oprogramowanie do zarządzania gospodarką ściekową w gminie

Gmina odpowiada za wykazanie, dokąd trafiają nieczystości ciekłe z każdej nieruchomości nieprzyłączonej do kanalizacji. Odpowiedzialność ta ma wymiar dowodowy. Podczas kontroli liczy się nie deklaracja przewoźnika, lecz zapis pozwalający powiązać konkretny ładunek z konkretnym adresem oraz z miejscem, w którym ładunek został przyjęty.

BioKontrol prowadzi ten zapis w postaci pary dokumentów. Pobranie u właściciela nieruchomości oraz zrzut w stacji zlewnej rejestrowane są osobno, a system zestawia je ze sobą i porównuje objętości. Rozwiązanie powstaje we współpracy z SoftwareStudio i działa w modelu SaaS: urząd pracuje w przeglądarce, bez instalacji na stanowiskach urzędniczych. Użytkownicy logują się do systemu pod adresem biokontrol.audit-grc.pl.

Reguła ewidencyjna. Pojedynczy dokument nie dowodzi niczego poza tym, że ktoś go wystawił. Wartość dowodową tworzy dopiero zestawienie dwóch niezależnie zarejestrowanych zdarzeń opisujących ten sam ładunek oraz wykrywalna rozbieżność między nimi.

Uczestnicy obiegu i kanały dostępu

Każdy uczestnik tworzy albo wykorzystuje inny fragment tych samych danych i pracuje we własnym kanale dostępu. Tabela pokazuje, gdzie powstaje dany zapis i kto go potrzebuje.

Podstawą tego obiegu jest ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (Dz.U. 2025 poz. 733): ewidencja z art. 3 ust. 3, sprawozdanie gminy z art. 3 ust. 5 i 6, kontrola z art. 6 ust. 5a oraz sprawozdanie przewoźnika z art. 9o. Każde konto jest przypisane do konkretnej gminy albo oddziału, a uprawnienia dodatkowe, takie jak eksport danych, nadaje się indywidualnie. Nadzór nad firmami asenizacyjnymi i ich pojazdami opisuje artykuł o zarządzaniu przewoźnikami ścieków.

Zamknięty obieg dokumentu wywozu

Obieg rozpoczyna się w terenie, a kończy w stacji zlewnej. Pomiędzy tymi punktami nie ma miejsca na dokument tworzony z pamięci pod koniec miesiąca.

Pobranie u właściciela nieruchomości

Kierowca zalogowany w aplikacji przypisanej do pojazdu wybiera adres z listy albo skanuje kod QR umieszczony przy zbiorniku. Wybór z listy chroni przed literówką w adresie, skan kodu eliminuje pomyłkę przy sąsiadujących numerach.

• Identyfikacja nieruchomości - adres pobierany z kartoteki, bez wpisywania z ręki.
• Objętość odebrana - wartość deklarowana przez kierowcę, porównywana później z przyjęciem w stacji zlewnej.
• Współrzędne GPS - odczyt z urządzenia w chwili rejestracji, wyłączony z późniejszej edycji.
• Identyfikator pojazdu oraz kierowcy - przypisany do sesji logowania, nie wybierany ręcznie przy każdym zleceniu.

Wartość dowodową zapisu lokalizacji omawia materiał o współrzędnych GPS jako dowodzie wywozu.

Zrzut w stacji zlewnej i domknięcie pary dokumentów

Po dojeździe do punktu zlewnego kierowca rejestruje dokument zrzutu, a system wiąże go z otwartymi dokumentami pobrania z tego kursu. Jeden zrzut obejmuje zwykle kilka pobrań, bo pojazd asenizacyjny obsługuje trasę złożoną z wielu adresów.

Porównanie sumy objętości odebranych z objętością przyjętą daje wynik, który system traktuje dwojako. Zgodność w granicach przyjętej tolerancji zamyka parę. Przekroczenie tolerancji tworzy pozycję na liście rozbieżności wraz z kursem, którego dotyczy. Zachowanie modułu opisuje artykuł o funkcji nowego zrzutu.

Ostrzeżenie techniczne. Tolerancja porównania objętości musi uwzględniać dokładność pomiaru w stacji zlewnej. Zbyt niska tolerancja generuje fałszywe alarmy, a zbyt wysoka przepuszcza ubytki. Wartość dobiera się na danych z pierwszych tygodni pracy, nie przed wdrożeniem.

Kartoteka infrastruktury sanitarnej gminy

Ewidencja obejmuje nieruchomości wyposażone w zbiornik bezodpływowy albo w przydomową oczyszczalnię, z podziałem na miejscowości oraz ulice. Rekord kartoteki wiąże dane adresowe z parametrami urządzenia i z historią wywozów.

• Dane adresowe - miejscowość, ulica, numer, numer działki ewidencyjnej.
• Parametry urządzenia - rodzaj instalacji oraz pojemność zbiornika, wykorzystywane przy wyliczaniu spodziewanego odstępu między wywozami.
• Umowa z przewoźnikiem - podmiot świadczący usługę oraz data zawarcia umowy.
• Historia wywozów - komplet dokumentów pobrania dla danego adresu wraz z powiązanymi zrzutami.

Zasilenie kartoteki startuje od danych, którymi gmina dysponuje - deklaracji śmieciowych oraz wykazów umów. Import przebiega przez mapowanie kolumn arkusza na pola rekordu, z walidacją wykrywającą duplikaty adresów. Budowę modułu opisuje artykuł o kartotekach BioKontrol.

Zbiornik bezodpływowy i przydomowa oczyszczalnia w ewidencji

Oba rodzaje instalacji trafiają do ewidencji gminy, ale z różnych powodów. Ewidencja zbiorników służy kontroli częstotliwości ich opróżniania, a ewidencja przydomowych oczyszczalni - kontroli częstotliwości i sposobu pozbywania się komunalnych osadów ściekowych (art. 3 ust. 3 pkt 1 i 2 ustawy).

Przydomowa oczyszczalnia nie zwalnia więc z dokumentowania wywozów. Zawartość osadnika jest nieczystością ciekłą w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy, a art. 6 ust. 1 wymaga umowy na opróżnianie zarówno zbiorników, jak i osadników. Kartoteka musi rozróżniać typ instalacji, bo roczne sprawozdanie podaje liczbę zbiorników oraz liczbę oczyszczalni (art. 3 ust. 5 pkt 1), a normy częstotliwości różnią się dla obu rodzajów.

Zestawienia wykrywające nieprawidłowości

Moduł Zestawienia udostępnia gotowe raporty operacyjne, a moduł raportowy dodatkowo porównuje sumę pobrań z ilością przy zrzucie. Każde zestawienie można zawęzić według firmy, pojazdu, kierowcy albo zakresu dat i wyeksportować do pliku.

Przepełnienie zbiornika pojazdu

Wóz asenizacyjny o pojemności 10 m³ nie może odebrać 14 m³ z trzech nieruchomości bez zrzutu po drodze. Taki zapis oznacza błąd w ilości albo pominięty dokument zrzutu. Do wykrycia potrzebny jest numer kursu, czyli liczba zrzutów wykonanych przez pojazd do chwili danego zdarzenia. Poniższy schemat w T-SQL ilustruje regułę, a nie kod źródłowy systemu.

WITH Zdarzenia AS (
    SELECT PojazdId, DataPobraniaUtc AS Czas, Objetosc, 0 AS JestZrzut
      FROM dbo.DokumentPobrania
     WHERE Status = 'Z'
    UNION ALL
    SELECT PojazdId, DataZrzutuUtc, 0, 1
      FROM dbo.DokumentZrzutu
     WHERE Status = 'Z'
),
Kursy AS (
    SELECT PojazdId, Objetosc,
           SUM(JestZrzut) OVER (PARTITION BY PojazdId
                                ORDER BY Czas, JestZrzut
                                ROWS UNBOUNDED PRECEDING) AS NrKursu
      FROM Zdarzenia
)
SELECT k.PojazdId, k.NrKursu, SUM(k.Objetosc) AS PobranoM3, p.PojemnoscM3
  FROM Kursy AS k
  JOIN dbo.Pojazd AS p ON p.Id = k.PojazdId
 GROUP BY k.PojazdId, k.NrKursu, p.PojemnoscM3
HAVING SUM(k.Objetosc) > p.PojemnoscM3;

Suma narastająca kolumny JestZrzut rośnie o jeden przy każdym zrzucie, więc wszystkie pobrania między dwoma zrzutami dostają ten sam numer kursu. Kolumna JestZrzut w ORDER BY rozstrzyga remis znaczników czasu na korzyść pobrania, które trafia jeszcze do kursu kończonego tym zrzutem. Konstrukcję ramki okna opisuje dokumentacja klauzuli OVER.

Przekroczony termin wywozu

Zestawienie nieruchomości bez wywozu musi zaczynać się od kartoteki nieruchomości, a nie od dokumentów pobrania. Złączenie wewnętrzne z dokumentami pominęłoby nieruchomości, z których nigdy nic nie odebrano, a właśnie one budzą największe wątpliwości.

SELECT n.Id, n.Adres, MAX(d.DataPobraniaUtc) AS OstatniePobranie
  FROM dbo.Nieruchomosc AS n
  LEFT JOIN dbo.DokumentPobrania AS d
         ON d.NieruchomoscId = n.Id
        AND d.Status = 'Z'
 WHERE n.TypInstalacji = 'ZB'
 GROUP BY n.Id, n.Adres, n.MaksOdstepDni
HAVING MAX(d.DataPobraniaUtc) IS NULL
    OR MAX(d.DataPobraniaUtc) < DATEADD(day, -n.MaksOdstepDni, SYSUTCDATETIME());

Warunek na status dokumentu stoi w klauzuli ON, a nie w WHERE. Przeniesiony do WHERE odrzuciłby wiersze z wartością NULL po złączeniu, czyli dokładnie nieruchomości bez wywozu. Odstęp dopuszczalny dla danej nieruchomości wynika z regulaminu utrzymania czystości i porządku, a może go zawęzić szacunek z pojemności zbiornika.

Na kilku tysiącach adresów i kilkuset tysiącach dokumentów zapytanie potrzebuje indeksu złożonego na parze identyfikator nieruchomości oraz data pobrania, uporządkowanego malejąco po dacie. Odczyt ostatniego wywozu sprowadza się wtedy do pierwszego wiersza z zakresu indeksu, bez sortowania wyniku. Zasady doboru kolumn wiodących opisuje przewodnik projektowania indeksów w Microsoft Learn.

Typowanie kontroli zamiast sprawdzeń wyrywkowych

Obowiązek kontroli obejmuje każdą nieruchomość co najmniej raz na dwa lata, a referat ochrony środowiska dysponuje ograniczoną liczbą osób. Losowy dobór adresów zużywa ten zasób bez związku z ryzykiem.

Moduł zestawień porównuje faktyczny odstęp między wywozami ze spodziewanym, wyliczanym z pojemności zbiornika oraz deklarowanego zużycia wody. Adresy odbiegające od wzorca trafiają na listę roboczą kontrolera. Sposób pracy z modułem opisuje artykuł o analizie danych w systemie BioKontrol, a zakres samego obowiązku - materiał o obowiązkach kontrolnych gminy wobec zbiorników bezodpływowych.

Sprawozdawczość dla organów nadzoru

Zestawienia powstają z danych już zarejestrowanych, bez osobnej akcji ich zbierania. Referent nie przepisuje wartości z rachunków do arkusza, lecz wybiera zakres dat i otrzymuje dokument gotowy do przekazania. Ankieta sprawozdawcza w module Raporty zbiera dane do rocznego sprawozdania gminy dla WIOŚ oraz dyrektora RZGW Wód Polskich (art. 3 ust. 5 i 6 ustawy).

Materiał źródłowy tworzą dokumenty pobrania wraz z powiązanymi zrzutami, więc zestawienie obejmuje zarówno wolumen, jak i rozbieżności ujawnione w trakcie okresu.

• Zestawienie wolumenowe - objętość odebrana w podziale na miejscowości oraz przewoźników.
• Wykaz nieruchomości bez wywozu - adresy przekraczające przyjęty próg odstępu, gotowe do wszczęcia postępowania.
• Rejestr kontroli - protokoły wraz z załącznikami oraz datą czynności.
• Generator wezwań - pisma do właścicieli nieruchomości z żądaniem okazania umowy oraz dowodów opłat, tworzone masowo z danych kartoteki.

Reguła biznesowa. Wezwanie do okazania umowy oraz dowodów uiszczania opłat wymaga doręczenia w trybie Kodeksu postępowania administracyjnego. Powiadomienie SMS skraca czas reakcji mieszkańca, lecz nie zastępuje doręczenia. Termin nie biegnie od daty wysłania wiadomości.

Aplikacja mobilna kierowcy

Praca w terenie odbywa się na urządzeniu z systemem Android. Formularz rejestracji ograniczono do pól, których nie da się wywieść z kontekstu sesji, bo każde dodatkowe pole wydłuża postój pojazdu.

Aplikacja wymaga stałego połączenia z Internetem, więc dokument trafia do systemu w chwili rejestracji, bez trybu offline z późniejszą synchronizacją. Zerwanie połączenia w trakcie wysyłki zostawia kierowcę w niepewności, czy zapis się wykonał. Identyfikator operacji nadany na urządzeniu pozwala wtedy ponowić wysyłkę bez ryzyka duplikatu. Szczegóły działania opisuje artykuł o aplikacji mobilnej BioKontrol na Androida.

Architektura oraz parametry utrzymania

Aplikacja pracuje w przeglądarce obsługującej HTML5 oraz JavaScript, z włączoną obsługą plików cookies. Urzędnik nie instaluje niczego na stanowisku, co usuwa zależność od polityki oprogramowania w jednostce.

Pełne brzmienie zobowiązań wraz z klasyfikacją zgłoszeń zawiera dokument parametry techniczne i SLA.

Izolacja danych gminy w bazie

Przypisanie konta do gminy jest regułą biznesową, ale jej skuteczność zależy od miejsca, w którym się ją egzekwuje. Warunek na identyfikator gminy dopisywany ręcznie do każdego zapytania wystarczy pominąć raz, w jednym raporcie, żeby pracownik jednej gminy zobaczył dane mieszkańców innej.

SQL Server oferuje na ten przypadek zabezpieczenia na poziomie wiersza. Aplikacja zapisuje identyfikator gminy w kontekście sesji zaraz po otwarciu połączenia, a baza sama dokłada warunek do każdej operacji na chronionej tabeli. Poniższy schemat ilustruje wzorzec opisany w dokumentacji zabezpieczeń na poziomie wiersza, a nie kod źródłowy systemu.

CREATE FUNCTION Bezpieczenstwo.fn_FiltrGminy (@GminaId int)
    RETURNS TABLE
    WITH SCHEMABINDING
AS
    RETURN SELECT 1 AS Wynik
     WHERE @GminaId = CAST(SESSION_CONTEXT(N'GminaId') AS int);
GO

CREATE SECURITY POLICY Bezpieczenstwo.PolitykaGminy
    ADD FILTER PREDICATE Bezpieczenstwo.fn_FiltrGminy(GminaId)
        ON dbo.DokumentPobrania,
    ADD BLOCK PREDICATE Bezpieczenstwo.fn_FiltrGminy(GminaId)
        ON dbo.DokumentPobrania AFTER INSERT
    WITH (STATE = ON);

Wartość kontekstu ustawia procedura sp_set_session_context z parametrem @read_only = 1, który uniemożliwia zmianę identyfikatora gminy do czasu zamknięcia połączenia.

• Predykat filtrujący - ukrywa wiersze innych gmin przed instrukcjami odczytu oraz modyfikacji istniejących wierszy. Zapytanie napisane bez warunku na gminę nie zwróci cudzych danych.
• Predykat blokujący - odrzuca zapis wiersza przypisanego do innej gminy niż ta, w kontekście której działa sesja.

Ostrzeżenie dotyczące kont uprzywilejowanych. Polityka zabezpieczeń obowiązuje wszystkich użytkowników bazy, także właściciela schematu, ale użytkownik z odpowiednimi uprawnieniami może ją zmienić albo wyłączyć. Dokumentacja Microsoft zaleca ograniczanie tych uprawnień i monitorowanie zmian polityk, bo wyłączona polityka nie zostawia śladu w samych danych.

Hasła i odzyskiwanie dostępu

Hasła użytkowników nie podlegają odzyskaniu, a w razie utraty dostępu administrator może jedynie nadać nowe. Brak możliwości odzyskania wskazuje na przechowywanie skrótu hasła, a nie szyfrogramu, bo szyfrowanie jest z definicji odwracalne.

• Skrót zamiast szyfrogramu - hasło przechodzi przez jednokierunkową funkcję wyprowadzania klucza z losową solą, a w bazie zostaje wyłącznie wynik. Przykładowo biblioteka ASP.NET Core Identity stosuje w tym celu algorytm PBKDF2 z wieloma iteracjami, które celowo spowalniają próby odgadnięcia hasła.
• Reset zamiast odzyskania - administrator ustawia hasło tymczasowe, a użytkownik zmienia je przy pierwszym logowaniu. Nikt poza użytkownikiem nie zna wtedy hasła, którego ten używa na co dzień.

Dane osobowe mieszkańców

Kartoteka adresowa zawiera dane osobowe właścicieli nieruchomości. Status prawny tych danych wyznacza kilka przepisów rozporządzenia RODO.

Anonimizacji nie należy mylić z pseudonimizacją. Dane pseudonimizowane, które da się przypisać osobie przy użyciu dodatkowych informacji, pozostają danymi osobowymi, co wyjaśnia motyw 26 RODO. Poza zakresem rozporządzenia znajdują się dopiero dane, z których identyfikacja osoby nie jest już możliwa.

Co zyskuje urząd po wdrożeniu

Korzyść mierzalna sprowadza się do dwóch wielkości: czasu referenta odzyskanego na przygotowaniu zestawień oraz liczby kontroli trafiających w rzeczywiste odchylenia.

• Zestawienia bez ręcznego przeliczania - dokument powstaje z zarejestrowanych zdarzeń, a nie z przepisywania rachunków.
• Kontrole celowane - lista adresów z odchyleniem zastępuje losowy dobór z bazy.
• Dane do planowania sieci - rozkład wolumenu w miejscowościach wskazuje obszary uzasadniające rozbudowę kanalizacji.
• Rozliczalność przewoźników - rozbieżność między pobraniem a zrzutem ujawnia się w tygodniu jej powstania, nie przy sprawozdaniu rocznym.

Wskaźniki, którymi urząd mierzy te efekty, opisuje artykuł o korzyściach z wdrożenia BioKontrol w gminie, a moduły pracy urzędu - strona o modułach systemu BioKontrol. Bezpłatną prezentację można umówić telefonicznie pod numerem +48 730 007 587.

Pytania i odpowiedzi

Czy BioKontrol wymaga instalacji oprogramowania w urzędzie?

Nie. Wersja dla urzędu działa w przeglądarce, na komputerze albo tablecie. Kierowcy korzystają z aplikacji StudioSystem Pro na Androida, która wymaga stałego połączenia z Internetem.

Na czym polega zamknięty obieg dokumentu wywozu?

Każde pobranie u właściciela nieruchomości tworzy dokument, który pozostaje otwarty do chwili zarejestrowania zrzutu w stacji zlewnej. System zestawia obie strony operacji i porównuje objętości. Zgodność zamyka parę dokumentów, rozbieżność trafia na listę do wyjaśnienia. Gmina widzi dwa niezależnie zarejestrowane zdarzenia opisujące ten sam ładunek, nie samą deklarację przewoźnika.

Czy właściciel przydomowej oczyszczalni musi mieć umowę na wywóz nieczystości?

Tak. Osadnik przydomowej oczyszczalni trzeba okresowo opróżniać, a jego zawartość jest nieczystością ciekłą w rozumieniu ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach. Art. 6 ust. 1 obejmuje umową opróżnianie zarówno zbiorników bezodpływowych, jak i osadników w instalacjach przydomowych oczyszczalni.

Czy mieszkaniec nadal musi przechowywać rachunki za wywóz?

Tak, jeżeli rada gminy nie określiła innego sposobu udokumentowania. Właściciel wykazuje pozbywanie się nieczystości umową z przewoźnikiem oraz dowodami uiszczania opłat (art. 6 ust. 1), a zapis w rejestrze BioKontrol może je zastąpić dopiero na podstawie uchwały rady gminy (art. 6 ust. 1a).

Czy aplikacja kierowcy działa bez dostępu do Internetu?

Nie. Aplikacja StudioSystem Pro na Androida wymaga stałego połączenia z Internetem i nie ma trybu offline z późniejszą synchronizacją, więc każde zgłoszenie trafia do systemu w chwili rejestracji. Przy zerwaniu połączenia w trakcie wysyłki przed duplikatem chroni identyfikator operacji nadawany na urządzeniu i sprawdzany po stronie serwera.

Czy pracownik jednej gminy może zobaczyć dane innej gminy?

Konta są przypisane do konkretnej gminy albo oddziału. W bazie współdzielonej przez wiele gmin taki podział najlepiej egzekwować w samej bazie danych, na przykład zabezpieczeniami na poziomie wiersza, które filtrują dane według gminy zapisanej w kontekście sesji, niezależnie od treści zapytania.

Słownik pojęć

Nieczystości ciekłe

Ścieki gromadzone przejściowo w zbiornikach bezodpływowych lub osadnikach w instalacjach przydomowych oczyszczalni ścieków (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach).

Dokument pobrania

Zapis odbioru nieczystości ciekłych u właściciela nieruchomości, zawierający adres, objętość, identyfikator pojazdu oraz współrzędne miejsca operacji. Pozostaje otwarty do chwili powiązania ze zrzutem.

Dokument zrzutu

Zapis przyjęcia nieczystości ciekłych w stacji zlewnej, wiązany z jednym lub kilkoma dokumentami pobrania. Domyka obieg i pozwala porównać objętość odebraną z przyjętą.

Kurs pojazdu

Odcinek pracy wozu asenizacyjnego między dwoma kolejnymi zrzutami w stacji zlewnej. Suma pobrań w jednym kursie nie może przekroczyć pojemności zbiornika pojazdu.

Kartoteka nieruchomości

Rekord ewidencyjny wiążący adres, numer działki, rodzaj urządzenia sanitarnego oraz pojemność zbiornika z historią wywozów i umową zawartą z przewoźnikiem.

Przydomowa oczyszczalnia ścieków

Urządzenie oczyszczające ścieki bytowe na terenie nieruchomości. Podlega ewidencji gminnej oraz kontroli, a osad z osadnika wymaga okresowego wywozu dokumentowanego tak samo jak opróżnienie zbiornika bezodpływowego.

Przekroczony termin wywozu

Stan nieruchomości, w której od ostatniego zarejestrowanego pobrania minęło więcej czasu, niż dopuszcza częstotliwość opróżniania przyjęta dla danego zbiornika albo osadnika.

Zabezpieczenia na poziomie wiersza

Mechanizm SQL Server ograniczający dostęp do wierszy tabeli za pomocą funkcji predykatu i polityki zabezpieczeń. Stosowany w bazach wielodostępnych do rozdzielenia danych poszczególnych klientów.

Skrót hasła

Wynik jednokierunkowej funkcji wyprowadzania klucza, obliczony z hasła i losowej soli. Pozwala sprawdzić poprawność hasła przy logowaniu bez możliwości odtworzenia jego treści.

Podmiot przetwarzający

Podmiot przetwarzający dane osobowe w imieniu administratora, na podstawie umowy powierzenia spełniającej wymagania art. 28 RODO. W modelu SaaS rolę tę pełni dostawca usługi.